İş Kanununa göre haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir ve taraflarca daha az kararlaştırılmadıkça haftalık çalışma süresi 45 saat kabul edilir. İşte işçinin bir haftalık süre zarfında 45 saatin üzerinde yaptığı çalışmalar fazla mesai olarak kabul edilmektedir. Burada önemli bir ayrıntıyı belirtmek gerekir,  fazla mesai haftalık hesaplanmalıdır.Kural olarak, işçinin yapmış olduğu her bir saatlik fazla çalışma karşılığında da, ona bir buçuk saatlik ücret ödenmesi gerekir.

Peki serbest zamanın fazla mesaiyle nasıl bir ilgisi olabilir?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 41 inci maddesinin 4 üncü fıkrasına göre, fazla çalışma yapan işçi isterse bu çalışma karşılığında zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her bir saat karşılığında bir saat 30 dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her bir saat karşılığında bir saat 15 dakikalık süreyi serbest zaman olarak kullanabilir. Bu sürelerin işçi lehine artırılması mümkündür.Yani serbest zaman, fazla mesai yapan işçiye ücret ödemek yerine izin kullandırılması demektir.Fazla mesai ücretinin yüzde 50 zamlı ödenmesi yerine serbest zaman da işçiye çalıştığı süre yüzde 50 artırımlı olarak uygulanmaktadır.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 41 inci maddesinin 5 inci fıkrası ve Fazla Çalışma Yönetmeliğinin 6 ncı maddesi uyarınca, işçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında işverene önceden yazılı olarak bildirmesi koşuluyla ve işverenin, işin veya işyerinin gereklerine uygun olarak belirlediği tarihten itibaren iş günleri içerisinde aralıksız ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. İşçinin İş Kanunu’ndan ve sözleşmelerden kaynaklanan tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullandırılamaz. İşyerinde haftanın  beş işgünü çalışılıyor ve Cumartesi günleri çalışılmıyorsa, Cumartesi günleri serbest zaman olarak kabul edilemez. Aynı şekilde kanun ve sözleşmeden kaynaklanan diğer bayram ve genel tatil günlerinde de işçiye serbest zaman kullandırılamaz. Serbest zaman yıllık izin ile iç içe geçemez.

Fazla çalışma karşılığında serbest zaman kullandırılması işçi tarafından talep edilecektir. İşveren işçinin serbest zaman talebiyle bağlıdır. Serbest zaman işçinin isteğine bağlı tutulduğundan işveren işçinin serbest zaman talebini reddedemez.İş sözleşmesinde fazla mesai yerine serbest zaman kullandırılabileceğinin kararlaştırılmış olması gerekir.

İşçi hak ettiği serbest zamanı 6 ay içinde kullanır. İşçi serbest zaman talep hakkını fazla çalışma ya da fazla sürelerle çalışma yaptıktan sonra en geç fazla çalışma ücreti işverence ödenmeden önce kullanmalıdır.  İş Kanunu  konuya bir sınırlama getirmiştir. Yani işçiye yıllarca fazla mesai yaptırıp toplu olarak serbest zaman kullandırmak mümkün değildir. Kanuna göre işçinin fazla mesai yaptığı günden itibaren en geç 6 ay içinde ona serbest zaman kullandırılması gerekir.

Serbest zaman için işçinin onayı şarttır.

İş Kanununa göre, fazla çalışma yapan işçiye ücret ödenmesi esastır. Serbest zaman için, işçinin bu konuda onay vermiş olması gerekir. İşçi ücret almak istiyorsa ona fazla mesai ücreti ödenmelidir. Ancak serbest zaman kullandırılmasına onay veren işçi, artık seçimlik hakkını yitirmiş demektir. Bundan sonra karar verme yetkisi işverene aittir. 6 ay içinde olmak kaydıyla, işverenin serbest zaman kullandırma tercihini işçi kabul etmek zorundadır.İşçi bir ay fazla mesai ücreti talep edip diğer ayda serbest zaman kullanımını da talep edebilir.

İşveren, işçinin hak ettiği serbest zamanı hiçbir haklı neden olmamasına rağmen 6 ay içinde kullandırtmaz ise işçi iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.

Sonuç olarak özetlemek gerekirse; serbest zaman fazla mesai yapan işçiye ücret ödemek yerine ona izin kullandırmaktır. Ancak bunun için işçinin onayının alınması gerekir. Serbest zaman kullandırılmasına onay veren işçiye, hak ettiği serbest zaman 6 ay içinde ve iş günlerinde kullandırılmalıdır.Fazla sürelerle çalışma veya fazla çalışma yapan işçiye işverence ödenecek zamlı ücret yerine işçinin isteği üzerine fazla çalışmalarda fazla çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 30 dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 15 dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi ister fazla çalışma-fazla sürelerde yapılan çalışmanın karşılığını para olarak talep eder, isterse serbest zaman olarak kullanır. İşveren herhangi bir seçenek için işçiyi zorlayamaz.

İşçinin hak ettiği serbest zamanı 6 ay içinde işverene yazılı olarak bildirmesi şarttır. İşveren işin veya işyerinin gereklerine uygun olarak belirlediği tarihten itibaren iş günleri içinde aralıksız ve ücretinde kesinti yapılmadan bu hakkın  kullanımını sağlar. İşveren serbest zamanı çalışma süresi içinde kullandırtmak ve bu süreye ilişkin günlük ücretlerini tam olarak işçiye vermek zorundadır. İşveren tarafından işçiye iş günü içinde serbest zaman kullandırıldığı için işçi çalışılmış gibi günlük ücretini tam alır. İşçinin ücretinde veya ücrete eklenecek ek menfaatlerin hesabında serbest zaman kullandırılması nedeniyle bir indirime gidilemez. İşçinin iş sözleşmesinin serbest zaman kullandırılmasından önce sona ermesi halinde, serbest zaman kullanma hakkı zamlı ücret ödeme borcuna dönüşür…